Καιρός

Γιορτάζουν

Χρονογράφημα

ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΑΝΙΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 28Η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 (Συγγραφέας: Αθανάσιος Π. Παπανικολάου)

Αμφίκλεια Φεβρουάριος 1943. Στο μάθημα των Ελληνικών ο αξιόλογος λειτουργός της Μέσης Εκπαιδεύσεως ο καθηγητής Πλατσούρας παρουσιάζει αναλύει και φωτίζει την τάξη του γράφοντος για το κορυφαίο γεγονός της Ελληνικής Επαναστάσεως, την Έξοδο του Μεσολογγίου. Καταλήγει μετά την παραστατική αφήγηση των γεγονότων «Η γενιά αυτή του 1821 είναι η πιο περήφανη γενιά της νεώτερης Ελληνικής Ιστορίας».

¶λλη περήφανη γενιά είναι η γενιά των γονέων μας που ξεκινώντας από το Σαραντάπορο το 1912 απελευθέρωσαν τη Μακεδονία μας με έπαθλο τη Θεσσαλονίκη. Το 1913 απελευθερώνουν την Ήπειρο και στη συνέχεια με σκληρότατο αγώνα στο Κιλκίς Λαχανά εδραιώνουν τη θέση μας στη Βαλκανική Χερσόνησο με τις προφυλακές μας στα στενά της Κρέσνας στην Τζουμαγιά.

Δεν υστερεί ανεξαρτήτως της τραγικής του καταλήξεως ο επακολουθήσας τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επικός αγώνας των γονέων μας στην Ανατολική Θράκη και Ανατολία με ορόσημο τον Σαγγάριο στην Μικρά Ασία.

Και φθάνουμε στην 28η Οκτωβρίου 1940 που φέτος θα εορτάσουμε την εβδομηκοστή επέτειο. Η Ελλάδα ξαναγεννημένη δικαιώνει την Ιστορική της ύπαρξη. Η αναχαίτιση των πολυπληθών Ιταλικών δυνάμεων στα Ηπειρώτικα βουνά, η νικηφόρος αντιμετώπιση τους, αποτελεί φωτεινή σελίδα στον αγώνα των συμμάχων κατά των δυνάμεων του ¶ξονος. Η γενιά των αδερφών μας έρχεται να δικαιώσει τον Μαραθωνομάχο τραγικό Αισχύλο «Γιατί μόνο εμείς αντίθετα από τους βαρβάρους δεν μετράμε το πλήθος του εχθρού στη Μάχη».

Τον Σεπτέμβριο του 1991 η εφημερίδα μας έχει φιλοξενήσει γραφόμενά μου για την 28η Οκτωβρίου 1940. Ελπίζω στη συνέχεια να παρουσιάσω στοιχεία της ομοψυχίας του λαού μας και των πολιτικών δυνάμεων της χώρας την εποχή εκείνη και ιδιαίτερα την προσφορά του χωριού μας σΆ αυτόν τον αγώνα.

Ας δούμε όμως πως είχαν τα πράγματα στην Ευρώπη και τον περιβάλλοντα χώρο (Βαλκάνια- Τουρκία) την προ του 1940 περίοδο. Ο εξοπλισμός της Ναζιστικής Γερμανίας είχε ανησυχήσει την Αγγλογαλλική πλευρά και εν όψει της διαγραφόμενης απειλής για την κατάκτηση της Ευρώπης παρέχονταν εγγυήσεις για την ανεξαρτησία και την ακεραιότητα της χώρας μας και της Ρουμανίας ουδεμίας ουσιαστικής αξίας.

Μεταξύ των Βαλκανικών χωρών και της Τουρκίας υπήρξαν συμφωνίες και σύμφωνα φιλίας μηδέποτε εφαρμοσμένα στην ουσία. Ιδιαίτερα η Ελληνοτουρκική προσέγγιση (Συμφωνίες 1930-1933) ουδέν θετικό απέφερε. Η Τουρκία, ο «Επιτήδειος Ουδέτερος» κατά τον Frank G. Weber καραδοκούσε μόνο για ευκαιρίες αναίμακτης λείας.

Ορόσημο για τον ΒΆ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελεί το 1939. Στις 22 Μαΐου υπογράφεται υπό των Υπουργών Εξωτερικών Γερμανίας και Ιταλίας, παρουσία του Χίτλερ, Σύμφωνο Συμμαχίας (¶ξονας). Επακολουθεί η υπογραφή στις 23 Αυγούστου στην Μόσχα του αναίσχυντου Γερμανοσοβιετικού Συμφώνου (Ρίμπεντροπ-Μολότοφ) και την 1η Σεπτεμβρίου επακολουθεί η επίθεση κατά της Πολωνίας που καταλήγει στον διαμελισμό της από τον συνεταιρισμό Ναζιστικής Γερμανίας και Σοβιετικής Ενώσεως. Την 3η Σεπτεμβρίου 1939 κηρύσσεται ο Πόλεμος κατά της Γερμανίας από Αγγλία και Γαλλία. Ακολουθεί τον Απρίλιο 1940 επίθεση κατά της Νορβηγίας ανθισταμένης επί δίμηνο και συνεχίζεται δίμηνος κατακλυσμός της Ναζιστικής στρατιωτικής μηχανής σε Βέλγιο, Ολλανδία, Δανία, Λουξεμβούργο και Γαλλία (σημαντική στρατιωτική δύναμη της εποχής) η αντίσταση της οποίας δεν υπερβαίνει τις 45 ημέρες.

Για την Ελλάδα μας όμως η κατάσταση επιδεινώνεται από τον Απρίλιο του 1939. Στόχος της φασιστικής Ιταλίας η Αλβανία. Εφαρμόζεται η συνήθης τακτική- τελεσίγραφο που δεν αφήνει περιθώρια χρόνου αντιδράσεως (βομβαρδισμός των Αλβανικών λιμένων, απόβαση και κατάληψη της Αλβανίας με μικρή αντίσταση). Διαγράφεται πλέον απειλή κατά της χώρας μας από τις δυνάμεις του ¶ξονα προκαλώντας έντονη ανησυχία.

Αρχίζει τώρα η κωμωδία παραπλανήσεως της χώρας μας αφενός με καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις από τον Μουσολίνι και τον Υπουργό Εξωτερικών Τσιάνο για σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας του Ελληνικού χώρου και αφετέρου με προκλητικές ενέργειες.

Η κατάσταση αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα και ψυχραιμία. Αξιόλογη η διπλωματική μας εκπροσώπηση στην Ιταλία από τον πρεσβευτή μας Ι. Πολίτη ο οποίος με τηλεγράφημα του την 15η Μαΐου 1940 προς την Ελληνική κυβέρνηση σημειώνει: «Είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι εάν η Ιταλία εισέλθει εις τον πόλεμον θα ακολουθήσει πιστώς και παρά πάσαν περί του αντιθέτου δήλωσιν την μέθοδον του αιφνιδιασμού». Αρχίζουν πλέον, με πρόσχημα την παρουσία Αγγλικών πολεμικών σε Ελληνικά λιμάνια, διπλωματικές πιέσεις και προκλήσεις στρατιωτικής υφής.

Βομβαρδιστικά αεροπλάνα προσβάλλουν μικρή μονάδα εφοδιασμού φάρων του Πολεμικού μας Ναυτικού και το Αντιτορπιλικό «Ύδρα». Στον Κορινθιακό ρίχνονται τέσσερις βόμβες γύρω από ελλιμενισμένα πολεμικά μας. Στην Ελληνοαλβανική μεθόριο το πρακτορείο Στέφανι ανακοινώνει την 11η Αυγούστου 1940 τη «δολοφονία του μεγάλου Αλβανού πατριώτη Νταούτ Χότζα» ενώ πρόκειται για γνωστό ληστή επικηρυγμένο για εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου. Σημειώνει με τηλεγράφημα του ο πρεσβευτής Ι. Πολίτης την 14η Αυγούστου προς την Κυβέρνηση: «Από προχθές η Ιταλία απέβαλλε το προσωπείον έναντι υμών».

Φθάνουμε στη 15η Αυγούστου 1940. Η «Έλλη», το παλιό ιστορικό εύδρομο του Ελληνικού στόλου είναι στον όρμο της νήσου Τήνου για να αποδώσει τις καθιερωμένες τιμές στην εορτή της Παναγίας. Τρεις τορπίλες εξαπολύονται στις οκτώμισι κατά του εύδρομου με αποτέλεσμα τη βύθιση του. Θραύσματα των τορπιλών μαρτυρούν το δολοφόνο φέροντα επάνω τον αριθμό μητρώου τους και στοιχεία Ιταλικά.

Την 16η Αυγούστου ο πρεσβευτής μας Ι. Πολίτης τηλεγραφεί: «Ενισχύεται η εντύπωσις ότι η Ιταλία επιδιώκει να αγάγη την Ελλάδα δια τρομοκρατήσεως από τούδε εις την διαδικασίαν των εδαφικών συζητήσεων και παραχωρήσεων εν Ηπείρω, ή να επιτύχει ορισμένα στρατηγικά πλεονεκτήματα εν τω θαλασσίω αγώνι, ή και αμφότερα» και καταλήγει: «Δεν δύναμαι εισέτι, ελλείψει επαρκών στοιχείων, να διαγράψω τελείως εκ του πίνακος των πιθανοτήτων το ενδεχόμενον της επιθέσεως».

Δεν είναι μόνον οι διπλωμάτες που ανησυχούν αλλά και όλος ο Ελληνικός λαός. Ο τορπιλισμός της Έλλης είχε ως αποτέλεσμα την επίτευξη ομοψυχίας και προετοιμασίας του Ελληνικού λαού στον επικείμενο αγώνα. Αυτό το σημειώνει επιτυχέστερα ο πρεσβευτής της Ιταλίας Γκράτσι στα απομνημονεύματα του: «Το έγκλημα της Τήνου είχε για αποτέλεσμα, για να μην πω έκανε το θαύμα, να δημιουργηθεί σε όλη την Ελλάδα μια απόλυτη ενότητα ψυχών. Μοναρχικοί και Βενιζελικοί, οπαδοί και αντίπαλοι της 4ης Αυγούστου, πείστηκαν πως μόνο έναν αδυσώπητο εχθρό είχε η Ελλάδα: την Ιταλία. Και πως αν δε γινόταν να αποφευχθεί μια σύγκρουση με την Ιταλία, θα ήταν προτιμότερο να αντιμετωπισθεί ο εχθρός με ανδρισμό παρά να υποχωρήσει το Ελληνικό έθνος μπροστά σε έναν εχθρό που δε δίσταζε να μεταχειρίζεται τέτοια μέσα».

Από πλευράς Ελληνικής Κυβερνήσεως και Γενικού Επιτελείου Στρατού, για την αποφυγή προκλήσεως της Ρώμης και παροχής προσχήματος εισβολής, αποφευγόταν η σημαντική κινητοποίηση της χώρας. Προσεκτικά και με εξαιρετικά μέτρα ασφαλείας επιστρατεύτηκαν δύο Μεραρχίες συνόρων και συμπληρώθηκαν προετοιμασίες λογιστικής υποστηρίξεως των δυνάμεων του χώρου και οργανώσεως του εδάφους δια βελτιώσεως των συνθηκών αμύνης.

Έντονη δραστηριότητα σημειώνεται μετά τον τορπιλισμό της Έλλης. Αξέχαστο παραμένει στη μνήμη μου το περιστατικό αφίξεως στο χωριό μας ένα βράδυ το πρώτο δεκαήμερο του Σεπτεμβρίου ομάδος επιστράτων, μεταξύ των οποίων και ο Σεραφείμ Χαμηλός. Ήλθαν να αποχαιρετίσουν τους οικείους τους και την επομένη προωθήθηκαν στην Ήπειρο. Ήταν ο τελευταίος μας χαιρετισμός με τον καλό μας γείτονα.

Το βάρος αντιμετωπίσεως της εχθρικής απειλής πέφτει στις πλάτες των Μεραρχιών της παραμεθορίου περιοχής. Εκεί στη VΙII Μεραρχία ο διοικητής στρατηγός Κατσιμήτρος, ο ξεχωριστός αυτός Ρουμελιώτης, ζυγίζει τα πράγματα και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τα σχέδια άμυνας και διαβλέπει ότι θα αποτελέσει κύριο στόχο τυχόν εχθρικής επιθέσεως. Εκεί, στο Καλπάκι θα δώσει τη μάχη. Σχεδιάζει, οργανώνει και προετοιμάζει την άμυνα με ακούραστο βοηθό το συνταγματάρχη Μαυρογιάννη και την ομόθυμη συμπαράσταση των διοικητών όλων των μονάδων και των στρατευμένων μας παιδιών. Θέλουν το Καλπάκι να αποτελέσει γρανιτένιο τείχος άμυνας.

Την 7η Οκτωβρίου καταλαμβάνεται η Ρουμανία από τα Γερμανικά στρατεύματα χωρίς να ενημερωθεί η Ρώμη. Ο Μουσολίνι αποφασίζει να πληρώσει με το ίδιο νόμισμα τον Χίτλερ με την εισβολή του στην Ελλάδα.

Αρχίζουν τα πολεμικά συμβούλια στη Ρώμη, κανονίζονται λεπτομέρειες σχεδίου επιθέσεως, προβλέπεται περίπατος προς την Αθήνα. Προσδιορίζεται χρόνος εισβολής από 25 έως 28 Οκτωβρίου. Καθορίζεται το τελεσίγραφο που θα επιδοθεί στον Πρωθυπουργό μας που δεν αφήνει περιθώρια παρά μόνον αποδοχής απαράδεκτων όρων ή πολέμου.

Και τώρα βρισκόμαστε στο τέλος της κωμωδίας παραπλανήσεως της χώρας μας. Την 23η Οκτωβρίου ο Πρεσβευτής μας στη Ρώμη ενημερώνει και προσδιορίζει την εκδήλωση επιθετικής ενέργειας μεταξύ 25 και 28 Οκτωβρίου. Στις 25 Οκτωβρίου το Εθνικό Θέατρο ανεβάζει στη Λυρική Σκηνή το μελόδραμα του Πουτσίνι «μαντάμ Μπάτερφλαϊ». Ο Γκράτσι, με σκοπό την αναθέρμανση των σχέσεων των δύο χωρών, θεωρεί μέγιστη τιμή αν στη δεξίωση που θα επακολουθήσει θα δεχόταν να προσέλθει ο Πρωθυπουργός. Η απάντηση είναι αρνητική. Κανένα μέλος της κυβερνήσεως δεν παρίσταται.

Την 3η πρωινή ώρα της 28ης Οκτωβρίου ο Γκράτσι καταφτάνει στην Κηφισιά στο σπίτι του Προέδρου της Κυβερνήσεως και ζητάει να τον δει για κατεπείγουσα ανακοίνωση. Φθάνουμε στην κρισιμότερη ώρα της Ιστορίας μας. Ο Γκράτσι επιδίδει στον Μεταξά το τελεσίγραφο. Ο Πρωθυπουργός διαβάζει το μακροσκελές περιεχόμενο το οποίο, με ασύστατες αιτιάσεις, καταλήγει σε απαίτηση εισόδου των Ιταλικών στρατευμάτων σε ακαθόριστα «στρατηγικά σημεία» της χώρας. Σε περίπτωση αντιστάσεως αυτή θα εκάμπτετο δια των όπλων. Το τελεσίγραφο δεν αφήνει περιθώρια χρόνου, την 6η πρωινή επέκειτο η εισβολή.

Ο Μεταξάς είπε «Ώστε λοιπόν πόλεμος». Αυτό είναι το ΟΧΙ της 28ης Οκτωβρίου. Ας δούμε τι γράφει στα απομνημονεύματα του ο επιδόσας το τελεσίγραφο Γκράτσι: «Την στιγμή εκείνη μίσησα το επάγγελμα μου το οποίο μου επέβαλλε ένα τόσο θλιβερό και ταπεινωτικό καθήκον. Υποκλίθηκα με βαθύτατο σεβασμό προ του υπερήφανου γέροντος, ό οποίος δεν δίστασε ούτε στιγμή να εκλέξει για την Πατρίδα του την οδό της θυσίας αντί της ατιμώσεως, και απεχώρησα».

Ακολουθεί άμεση κινητοποίηση της κρατικής μηχανής και των στρατιωτικών δυνάμεων της χώρας. Πραγματοποιείται γενική επιστράτευση. Η 28η Οκτωβρίου γίνεται από τα Ελληνόπουλα ημέρα πανηγυριού. Όπως έγραψα παλαιότερα «Παρά την τραγικότητα της στιγμής η επιστράτευση θύμιζε πανηγύρι. Έβλεπες τα χαρίσματα της φυλής στο πρόσωπο αντρειωμένων παλληκαριών. Πήγαιναν στο μέτωπο λες και πήγαιναν σε χαρά, λες και πήγαιναν σε γάμο».

Τώρα διαπιστώνεται το «θαύμα» κατά τον Γκράτσι, που έκανε ο τορπιλισμός της Έλλης. Γράφει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος: «Την 28ην Οκτωβρίου του 1940 θεώρησα καθήκον μου –το αυτό έπραξαν και άλλοι εξόριστοι– να στείλω ένα τηλεγράφημα εις τον Ιωάννη Μεταξά, του οποίου η εξόχως Ελληνική στάση κατά την νύκτα εκείνην της μεγάλης ιστορικής ευθύνης με έκανε να παραμερίσω μέσα μου την οιανδήποτε απέναντί του ιδεολογική αντίθεσιν ή προσωπική πικρία, παρακαλώντας τον να διατάξει όπως επιτραπεί η επιστροφή μου εις τας Αθήνας. Τέσσερις ημέρες αργότερα μου εδόθη το δικαίωμα να επιστρέψω».

Αργότερα την 30η Νοεμβρίου ο Κανελλόπουλος εντάχθηκε σε φάλαγγα 1.200 ανδρών με προορισμό το βόρειο Αλβανικό μέτωπο. Πριν ξεκινήσει από το Γουδί, για να κατευθυνθεί παρελαύνουσα προς το σιδηροδρομικό σταθμό Ρουφ, πλησιάζει τον Κανελλόπουλο ο Υπουργός Κωνσταντίνος Νικολόπουλος και του λέει ότι ο Μεταξάς τον είχε εξουσιοδοτήσει να του διαβιβάσει τις ευχές του. Την 28η Οκτωβρίου ο Γεώργιος Παπανδρέου αποστέλλει την κατωτέρω επιστολή προς τον Πρόεδρο της Κυβερνήσεως.

Κύριε Πρόεδρε,

Είμαι βαθύτατα συγκινημένος από την σημερινή απόφαση της Ελλάδος να επαναλάβει εναντίον των βαρβάρων το θαύμα του Μαραθώνα.

Πιστεύω ακράδαντα ότι ο αγώνας θα είναι νικηφόρος. Πιστεύω ακόμη ότι η ηρωική απόφαση του Έθνους, λαμβανομένη ευτυχώς εις μίαν κρίσιμη καμπή του παγκοσμίου πολέμου κατά την οποίαν πολλές αποφάσεις φαίνονται μετέωροι, είναι προορισμένη να ασκήσει αποφασιστική επίδραση ακόμη και για την τελική αυτού έκβαση, δια της οριστικής επικρατήσεως του Ανθρωπισμού και της Ελευθερίας.

Ο Αγώνας είναι Ιερός και πρόκειται να κρίνει , δια μακρούς αιώνας του μέλλοντος την τύχη του Έθνους. Κάτω από την σημαία του οφείλουν να ταχθούν όλοι ανεξαιρέτως οι Έλληνες.

Θέτω τον εαυτό μου εις την διάθεση της Πατρίδος δια πάσα υπηρεσία.

Μετά τιμής

Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Με εντολή του Προέδρου ο Διευθυντής του γραφείου τηλεφώνησε τις ευχαριστίες του. Ας δούμε όμως πρωθύστερα και την επιστολή του Εμμανουήλ Τσουδερού για τη νίκη των Ελλήνων στην Κορυτσά.

Εκάλη 22.11.1940

Κύριε πρόεδρε

Και εις τις στιγμές της μεγαλύτερης διΆ εμέ πικρίας και δοκιμασίας (διότι ευρισκόμουν μακράν των Αθηνών) δεν δίστασα να υποστηρίξω ότι η εθνική πολιτική σας ήταν ορθότατη και η ενδεικνυόμενη και πως η στρατιωτική αναδιοργάνωση της χώρας ήταν εκ των καλών και ασφαλών έργων σας. Τα αποτελέσματα με υπερηφάνεια τα καρπούται σήμερον το έθνος.

Η απελευθέρωση της Κορυτσάς και η καθΆ όλον το μέτωπο περιφανής νίκη του Ελληνικού στρατού γεμίζουν την ψυχή μου από πατριωτικό ενθουσιασμό και ευγνωμοσύνη για τους συντελεστές αυτής.

Σας συγχαίρω εγκαρδίως για την αιώνια δόξα, η οποία επί των ημερών σας ως κυβερνήτη στεφανώνει την Ελλάδα μας.

ΜετΆ εξαίρετου τιμής Ε. Ι. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ Α.Ε. κύριο Ιωάννη Μεταξά Πρόεδρο της Κυβερνήσεως, Κηφισιά

Μετά τα ανωτέρω ερανίσματα (οι επιστολές Τσουδερού και Παπανδρέου ελήφθησαν από ομιλία του Μεσολογγίτη στρατηγού Νικολάου Κολόμβα) παραλείπω την παράθεση των λεχθέντων από τις κρατούσες, εκείνη την εποχή, πολιτικές και στρατιωτικές προσωπικότητες (Ντε Γκολ, Χίτλερ, Αλεξάντερ, Ρούσβελτ) και θα αρκεστώ στα λεχθέντα στο Κοινοβούλιο από τον Βασιλιά της Μεγάλης Βρετανίας Γεώργιο ΣΤ: «Ο μεγαλοπρεπής αγώνας της Ελλάδος υπήρξε η πρώτη μεγάλη καμπή του ΒΆ παγκοσμίου πολέμου».

Πρέπει να συμπληρώσω ότι στους ύμνους για τον επικό αγώνα της Ελλάδος ο μεγάλος Τσόρτσιλ κατέληξε : «Μαζί θα μοιραστούμε τα αγαθά της Ειρήνης». Αυτό ξεχάστηκε στην πορεία του πολέμου όταν υποσχόταν Ελληνικά νησιά στον «Επιτήδειο Ουδέτερο» για την έξοδό της στον πόλεμο.

Μπαίνω στον πειρασμό να συμπληρώσω αυτό που μου είπε ένας μετανάστης το 1954 στην Αλεξάνδρεια της Βιρτζίνια ονόματι Γκαντώνας: «Οι Έλληνες μετανάστες στην Αμερική μετά την 28η Οκτωβρίου 1940 και τον επικό αγώνα της Ελλάδος γίνονται στη συνείδηση των Αμερικανών ισότιμοι με αυτούς πολίτες». Ο αγώνας αυτός κατέστησε την Ελληνική ομογένεια σεβαστή στην Αμερικανική κοινωνία και το Ελληνοαμερικανικό λόμπι ικανό να υποστηρίζει τα Ελληνικά συμφέροντα στις διεθνείς εξελίξεις.

Την 29η Οκτωβρίου το στρατιωτικό ανακοινωθέν καταλήγει: «Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους».

Στην άμυνα του πατρίου εδάφους πρωτοστατούν τα Καστέλλια, το χωριό των 1.078 κατοίκων την εποχή εκείνη. Συμμετέχουν στη στρατιωτική κινητοποίηση με μόνιμα και έφεδρα στελέχη (δασκάλους, γιατρούς, επιστήμονες) που αριθμητικά επανδρώνουν δύναμη μισού Τάγματος. Οι επίστρατοι οπλίτες μας ξεπερνούν τη δύναμη Λόχου. Εκατό και πλέον υποζύγια επιτάσσονται. Οι ζευγίτες αποστερούνται αροτριόντα κτήνη χωρίς κανέναν γογγυσμό. Ομάδα αυτοκινήτων (η ΣΥΡΙΑ του Δημήτρη Ανδριτσόπουλου, ο ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ των Τσακνιά-Προβιά και 3-4 ανατρεπόμενα) έρχεται να συμπληρώσει τα πενιχρά μεταφορικά μέσα που διαθέτει η κρατική μηχανή. Εκτιμώ ότι λίγα χωριά της Ελληνικής υπαίθρου παρουσίασαν τέτοια συμμετοχή το πρωί της 29ης Οκτωβρίου 1940.

«Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους». Στη μεθόριο οι προφυλακές μας δέχονται ισχυρότατη πίεση. Ο εχθρός λαμβάνει επαφή με την τοποθεσία αμύνης της VIII Μεραρχίας την 1η Νοεμβρίου. Εδώ είναι το γρανιτένιο τείχος που έχει προετοιμάσει ο στρατηγός Κατσιμήτρος. Από το πρωί της 28ης Οκτωβρίου όλη η Μεραρχία βρίσκεται σε θέση μάχης. Οι βομβαρδισμοί της Ιταλικής αεροπορίας προσβάλλουν όλες τις δυνάμεις και το χώρο του στρατηγείου της Μεραρχίας. Εδώ επικεντρώνεται η κύρια εχθρική προσπάθεια. Αριστερά στη Θεσπρωτία και δεξιά στην Πίνδο οι πλευρικές δυνάμεις καλύψεως δίνουν άμεσο και επικό αγώνα. Η προέλαση του εχθρού στα πλευρά δεν τον εξυπηρετεί απολύτως εάν δεν καταληφθεί η κύρια τοποθεσία. Στις 2 Νοεμβρίου αρχίζει η εχθρική επίθεση. Σφυροκοπείται αγρίως όλο το μέτωπο στο Καλπάκι από την εχθρική αεροπορία και το πυροβολικό. Η Γραμπάλα και η Ασονίτσα έχουν κυριολεκτικά ανασκαφεί, όμως οι επιθέσεις σε όλη την τοποθεσία έχουν αποκρουσθεί. Η Γραμπάλα, το ζωτικό έδαφος αμύνης της τοποθεσίας, δεσπόζει αυτής και αποτελεί κύριο στόχο του εχθρού. Τυχόν κατάληψη και κατοχή της θα αποτελέσει ισχυρό ατού στα χέρια του εχθρού για τη διεξαγωγή και τη συνέχιση των επιχειρήσεων. Επίλεκτο εχθρικό τμήμα εκδηλώνει το βράδυ τολμηρή επίθεση, ανατρέπει αμυνόμενο Λόχο και πατάει τη Γραμπάλα. Με πυρετώδη προετοιμασία της VIII Μεραρχίας προωθείται δύναμη και εξαπολύεται αντεπίθεση. Η ξιφολόγχη έχει το λόγο στον εκ του συστάδην αγώνα. Ανατρέπεται η Ιταλική δύναμη με σοβαρές απώλειες. Έχει εξουδετερωθεί φοβερή απειλή. Επακολουθούν επιθέσεις σε όλο το μέτωπο της Μεραρχίας με χρησιμοποίηση αρμάτων και ισχυρών δυνάμεων, όλες όμως προσκρούουν στην καλοσχεδιασμένη άμυνα και τα εύστοχα, πλην φειδωλά, πυρά του πυροβολικού μας. Την 7η Νοεμβρίου τη νύκτα επίλεκτο Ιταλικό τμήμα επιτίθεται και πατάει και πάλι τη Γραμπάλα. Συντονισμένη αντεπίθεση δύο Λόχων τα μεσάνυχτα με αγώνα εκ του συστάδην ανατρέπει τους εισβολείς και ματαιώνει οριστικά τα σχέδια των Ιταλικών δυνάμεων.

Έχει κερδηθεί πλέον ο χρόνος για την προώθηση δυνάμεων με σκοπό την εξαπόλυση της Ελληνικής αντεπιθέσεως. Η VIII μεραρχία την 18η Νοεμβρίου με ημερήσια διαταγή τονίζει την έναρξη γενικής αντεπιθέσεως σε όλο το μέτωπο. Το αυτό συμβαίνει με όλες τις προωθημένες από τη δυτική Μακεδονία δυνάμεις. Πρώτος νεκρός από το χωριό μας στη Μελισσόπετρα Κονίτσης την 20η Νοεμβρίου ο στρατιώτης του 36ου Σ.Π. Χαμηλός Σεραφείμ του Γεωργίου γεννηθείς το 1910 (διοικητής του 36ου Σ.Π. ο συνταγματάρχης Δημοκωστούλας).

Σκληρός και πολυσχιδής αγώνας συνεχίζεται σε όλο το μέτωπο με κακοκαιρία και χιονοθύελλες, ενώ χαρμόσυνα ανακοινωθέντα αναγγέλλουν την κατάληψη Κορυτσάς, Αργυροκάστρου, Χειμάρας, Αγίων Σαράντα και προώθηση των δυνάμεων μας σε βάθος στην Αλβανία. Δεύτερος νεκρός από το χωριό μας ο στρατιώτης του 33ου Σ.Π. Θωμάς Παναγιώτης του Χρήστου γεννηθείς το 1919. Έπεσε στο Μάλι Φερόσι την 31η Δεκεμβρίου.

Η φάση της Ελληνικής αντεπιθέσεως τερματίζεται την 7η Ιανουαρίου 1941. Συνεχίζονται οι επιχειρήσεις με σκληρούς και αιματηρούς αγώνες μεταξύ των αντιπάλων στο βάθος της Αλβανίας για την κυριαρχία και τον έλεγχο του συγκοινωνιακού κόμβου της Κλεισούρας. Παραλλήλως οι Ιταλικές δυνάμεις προετοιμάζουν την εαρινή επίθεση στις αρχές Μαρτίου 1941. Την 5η Μαρτίου τρίτος νεκρός από το χωριό μας ο στρατιώτης του 1ου Λόχου σκαπανέων Λυκαυγέρης Ιωάννης του Ευθυμίου γεννηθείς το 1903. Έπεσε στο Σπι Καμάρατε (Ν. Μπούμπεσι). Η αναμέτρηση με τις υπεράριθμες Ιταλικές δυνάμεις παρουσία του Ντούτσε δόθηκε στο ύψωμα 731 όπου έλαβε χώρα ο δεύτερος ουσιαστικός αμυντικός αγώνα των Ελληνικών δυνάμεων. Ο πρώτος στο Καλπάκι με την ματαίωση του περιπάτου προς την Αθήνα. Ο δεύτερος εδώ στο 731 ύψωμα η κατάληψη του οποίου θα σήμαινε την ανατροπή της πορείας των επιχειρήσεων υπέρ των Ιταλών. Οι υπεράριθμες Ιταλικές δυνάμεις εξαπολύουν αλλεπάλληλες επιθέσεις από της 9ης Μαρτίου επί δεκαήμερο. Σκληρή η αναμέτρηση, αδυσώπητος ο αγώνας. Ανατρέπεται και η 18η Ιταλική επίθεση. Η μεγάλη εαρινή επίθεση των Ιταλών καταλήγει σε ήττα.

Η αποτυχία των Ιταλικών επιχειρήσεων στην Αλβανία για την κατάληψη της χώρας μας δεν εξυπηρετεί τα γενικότερα Γερμανικά σχέδια. Έτσι την 6η Απριλίου 1941 οι χιτλερικές δυνάμεις επιτίθενται κατά της Ελλάδος και της Γιουγκοσλαβίας. Ο αγώνας στα οχυρά μας στην Ελληνοβουλγαρική μεθόριο είναι μνημειώδης πλην δια της παραβιάσεως των συνόρων Βουλγαρίας-Γιουγκοσλαβίας και την είσοδο στην κοιλάδα της Στρώμνιτσας εξασφαλίζεται η κάθοδος των Γερμανικών δυνάμεων δια της κοιλάδας του Αξιού προς Θεσσαλονίκη. Έτσι πλευροκοπούνται και αποκόπτονται όλες οι Ελληνικές προς ανατολή δυνάμεις. Ο κύριος όγκος του νικηφόρου Ελληνικού Στρατού βρίσκεται, χωρίς να ηττηθεί, αποκλεισμένος στο Αλβανικό μέτωπο. Η κατάσταση διχάζει τη στρατιωτική ηγεσία της χώρας. Ο διοικητής του ΓΆ Σώματος Στρατού αντιστράτηγος Τσολάκογλου αναπτύσσει πρωτοβουλία, και σε συνεννόηση με αρκετούς σωματάρχες υπογράφει την 20η Απριλίου συνθηκολόγηση με τους Γερμανούς χωρίς την έγκριση του Γενικού Στρατηγείου και αντίθετα προς την άκαμπτη εν προκειμένω θέση του διοικητή του Τμήματος Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας ρουμελιώτη στρατηγού Πιτσίκα υπό τον οποίο είχε υπαχθεί από τη 16η Απριλίου.

Την 21η Απριλίου το απόγευμα ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος με εντολή του στρατηγού Πιτσίκα φθάνει στην Αθήνα και αμέσως ενημερώνει τον βασιλέα Γεώργιο, στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετάνια, για τα δραματικά γεγονότα. Ατημέλητος και αξύριστος, με τη στολή του σε κακή κατάσταση, ζητάει συγνώμη για την εμφάνισή του και λαμβάνει την ακόλουθη απάντηση: «Φέρετε την πιο τιμία στολή που υπάρχει». Εδώ τελειώνει το έπος της 28ης Οκτωβρίου.

Θα αποτελούσε όμως παράλειψη αν αγνοούσα τη σημαντική συμμετοχή των γυναικών στον επικό αυτό αγώνα. Οι αντρογυναίκες της Πίνδου στρατεύονται αυτοβούλως και εξασφαλίζουν τη διοικητική μέριμνα των μαχόμενων τμημάτων αμέσως μετά την Ιταλική εισβολή. Οι μητέρες και οι αδελφές πλέκουν κάλτσες και πουλόβερ για τα μαχόμενα παιδιά τους. Απροσμέτρητη είναι η προσφορά της αδελφής νοσοκόμου σε κινητά χειρουργεία και νοσοκομεία για την νοσηλεία και περίθαλψη τραυματιών. Με την κήρυξη του πολέμου επιστρατεύτηκαν 2.836 αδελφές, διπλωματούχες και εθελόντριες και ανταποκρίθηκαν με αυταπάρνηση και αυτοθυσία. Το ακόλουθο απόσπασμα από ομιλία για την προσφορά της αδελφής στο 1940, που αφορά το χαμό επτά κοριτσιών, είναι ενδεικτικό: «Η επίθεση των Γερμανών συνοδεύεται από αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Το μέγαρο της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ιωαννίνων χρησιμοποιείται ως νοσοκομείο. Ο καθηγητής Κοντιάδης με τους βοηθούς του χειρουργούν συνεχώς τραυματίες. Διατάζει τις αδελφές να κατεβούν στο καταφύγιο. Αυτές αρνούνται. Δεν εγκαταλείπουν τους χειρουργημένους. Οι αδελφές μένουν και ΜΕΝΟΥΝ εκεί για πάντα… Η μνήμη τους μένει αιώνια. Να φωτίζει τις γενιές των νεώτερων αδελφών».

Ας μου επιτραπεί να σχολιάσω για λίγο κακοπροαίρετους κονδυλοφόρους εν προκειμένω. Γράφουν για πλημμελή εφοδιασμό και προετοιμασία του στρατού μας. Μια πτωχή χώρα παρέταξε συνολικά 20 Μεραρχίες και διεξήγαγε αγώνα επί έξι μήνες. Τι περισσότερο αναμενόταν; Αγνοούν ηθελημένα γενόμενες παραγγελίες αεροπλάνων και οπλικών συστημάτων (αντιαρματικά) που δεν υλοποιήθηκαν λόγω του προκύψαντος πολέμου. Την απάντηση τη δίνει το γράμμα του Τσουδερού πιο πάνω. Ευτυχής συγκυρία με έφερε ακροατή ομιλίας του Υπουργού Οικονομικών της Κυβερνήσεως Μεταξά Απ. Αποστολίδη στο Κεραμίδι Πηλίου το Δεκέμβριο του 1949 εν όψει της εκλογικής αναμετρήσεως του Ιανουαρίου του1950. Είπε μεταξύ άλλων: «Αγαπητοί Κεραμιδιώτες ήλθα πεζή από τα Κανάλια μέχρι εδώ. Δεν έχει γίνει δρόμος. Ναι, γιατί τότε είχαν προτεραιότητα κύριοι τομείς αμυντικού ενδιαφέροντος και έτσι προέκυψε η 28η Οκτωβρίου. Λυπάμαι που θα σας πω ότι αν η πατρίδα μου εμπιστευθεί πάλι Υπουργικό θώκο, πάλι με μουλάρι θα ξαναέρθω εδώ».

Αφήνω στους αναγνώστες να κρίνουν την ομοψυχία του λαού μας, την διορατικότητα των διπλωματών μας, το σθένος της στρατιωτικής και την ποιότητα της πολιτικής ηγεσίας της χώρας.

Στη προσφορά του χωριού μας ανέφερα και τη ΣΥΡΙΑ του Δημήτρη Ανδριτσόπουλου. Η ΣΥΡΙΑ ξαναγεννήθηκε μετά την απελευθέρωση της χώρας, με καθημερινό δρομολόγιο Καστέλλια-Λαμία. Το Φθινόπωρο του 1947 ο βασιλιάς Παύλος ανεβαίνει, με εξαιρετικά μέτρα ασφαλείας, να εγκαινιάσει τη γέφυρα που είχε καταστραφεί στο Βαθύρεμα. Καταφτάνει και η ΣΥΡΙΑ. Στο τέλος της γιορτής, καθώς ο Βασιλιάς χαιρετά τους παρισταμένους, αναγνωρίζει τον Δημήτρη, παλιότερα οδηγό των Ανακτόρων.

Ακολουθεί εναγκαλισμός: «Βρε Μήτσο τι κάνεις, γιατί δεν ήλθες ποτέ στην Αθήνα; Είδες όλοι οι οδηγοί μου είναι εκείνης της περιόδου».

«Μεγαλειότατε τον Οκτώβριο του 1940 έδωσα ένα αυτοκίνητο στην πατρίδα και τώρα ετοιμάζω άλλο ένα».

Σχόλια δικά σας. Ευχαριστώ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Π. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αντιστράτηγος ε.α.

Ανθολόγιο Χρονογραφημάτων